TechJourno

Кибер аюулгүй байдлын тухай хуульд 17 салбарыг онц чухал мэдээллийн дэд бүтэцтэй байгууллага гэж заасан байдаг. Мөн 2022 онд үүнд хамаарах 216 байгууллагыг жагсаасан. Өөрөөр хэлбэл, кибер аюулгүй байдал нь алдагдсанаар хэвийн үйл ажиллагаа нь доголдож, улсын үндэсний аюулгүй байдал, нийгэм, эдийн засагт хохирол учруулж болох мэдээллийн систем, сүлжээ бүхий байгууллагыг онц чухал мэдээллийн дэд бүтэцтэй гэж үзнэ

Нийгмийн олон харилцаа технологит суурилсан энэ үед боломж, эрсдэл хоёул хүн бүрийн урд байна. Тиймээс иргэд цахим халдлагаас хэрхэн урьдчилсан сэргийлж, зохистой хамгаалалт хийх тухай сүүлийн үед цагдаагийн байгууллагад ирсэн цахим гэмт хэрэгтэй холбоотой дуудлага мэдээллийн бүртгэл, тоон үзүүлэлтэд үндэслэн хүргэнэ.

Цахим орчинд хувийн мэдээллээ үлдээх, гадаад дотоодын онлайн худалдааны сайт, аппликейшн болон платформуудад бүртгүүлэх нь ямар эрсдэлд хүргэж болзошгүйг сурвалжилгаар хөндлөө.

Хиймэл оюунаас хайрын зөвлөгөө авах нь зөв сонголт уу?

Энэ удаа бид одоогоор хамгийн өргөн хэрэглэгдэж буй хэрэгслүүдийг, тэднийг алдартай болгосон жишээнүүдийн хамт, алхам алхмаар ашиглах заавартай нь танилцуулж байна.

Дэлхий дахинд хиймэл оюун ухаан маш өндөр түвшинд хурдтай хөгжиж, зөвхөн автоматжуулалт төдий зүйл биш болж харин ч эсрэгээрээ салбар бүрд суурь технологи болон хувирч байна. Тэгвэл манай улсын хувьд AI буюу хиймэл оюун ухааны чиглэлд дэлхийн хөгжлөөс хоцрохгүй байхын тулд өдөр тутамдаа зөвхөн ашиглах биш хэрхэн бүтээх вэ, хэрхэн боловсон хүчнээ бэлдэх вэ гэх асуудалтай нүүр тулгарч байна.

5G сүлжээг үүрэн телефоны операторууд Монголд оруулж ирсэн нь технологийн дэвшил, өөрчлөлт болж байна. Гэхдээ 5G сүлжээний яг үндсэн хэрэглээ юу юм бол?

Технологийн хөгжил бол боломж. Харин төөрөгдүүлсэн мэдээлэл нь энэ боломжийг эрсдэл болгон хувиргадаг.

Кибер аюулгүй байдал – cybersecurity – кибер хэмээх грек үгийн угтвар нь XX зуунд анх гарсан кибернетик буюу хүний харилцаа холбоо болон машины үйлдэл, түүний хяналтын процесс судлалыг илэрхийлсэн үгнээс гаралтай аж. Улмаар интернэтийн хөгжил, тоон системийн хэрэглээтэй хоршин кибер орон зай, кибер хамгаалалт, кибер халдлага, кибер гэмт хэрэг, кибер кафе, кибер соёл, кибер ардчилал, кибер зах зээл, кибер нэр хүнд гэх мэтээр олон утга бүхий хэрэглээтэй болжээ.

Энэ нийтлэлд Монгол Улс дахь кибер аюулгүй байдлын хамгаалалт ямар түвшинд байгаа, юунд анхаарах шаардлагатай талаар дурдлаа. Хүний хувийн эмзэг болон нууц мэдээллүүдийг хамгийн ихээр цуглуулдаг газар бол төрийн байгууллагууд. Мөн хувийн байгууллагууд ч иргэдийн мэдээллийг ихээр цуглуулах болсон. Их хэмжээний мэдээлэл цуглуулдаг шигээ найдвартай хадгалж, хамгаалж, иргэнийхээ эрх ашгийг хөндөхгүй байж чаддаг, эсэх нь эргэлзээтэй.

Ингэж дүү маань ус алдаж байгаа гэрт нь очиж ус хаах хэн нэгнийг олох, хаалга эвдүүлэх, гэрийнхээ шалыг солих, доод айлд засвар хийж өгөх асар хүнд дарамтаас ухаалаг тоолуурын ачаар хохиролгүй зайлсхийсэн юм

4G хэрэглэж байсан би одоо 5G хэрэглэдэг. 5G технологи интернэтийн хурдыг л нэмдэг гэж андуурч явсан би юмсын интернэт гэх орчин үеийн шийдэлтэй ийн нүүр тулж, 5G байхгүй бол юмсын интернэт байхгүйг ойлгосон юм даа. Өөрийнхөө ойлгосон зүйлээ одоо та нарт хэлж өгье. 4G сүлжээгээр бид гар утас, зурагт, компьютер, таблет, цаг ашиглаж чаддаг. Гэхдээ нэг холболтоор нэг л зүйлтэй харьцана. Түүнийг алсаас удирдаж чаддаггүй. Урд нь суугаад, гартаа бариад л ашиглах боломжтой. Тэгвэл эд юмсыг хооронд нь интернэтээр холбох, алсаас удирдах боломжйг LoT болон 5G хоршин олгож байна.

Бидний алхаж яваа зам доор гар утас, зурагтыг маань ажиллуулдаг холбооны сувагчлал байдаг. Түүн дотор шилэн кабель гэх шидэт утас бий

Том хэмжээний хэлний загвар (LLM) ашиглахдаа цагаа хэмнэж, илүү үр дүнтэй хариулт авахын тулд "prompt" буюу зааварчилгаа хэрхэн бичих талаар ChatGPT-ын жишээн дээр танилцууллаа.

Тech

Кэмбрижийн толь бичгээс 2025 оны онцлох үгээр “parasocial” хэмээх үгийг нэрлэв. Бодит амьдрал дээр таньдаггүй, гэхдээ олон нийтийн мэдээлэл, урлаг, хэвлэл, нийгмийн сүлжээгээр дамжуулан ямар нэгэн хүнтэй (дүр, од, нөлөөлөгч, алдартан) дотны хүн мэт хандан төсөөлөх нэг талын харилцаа, сэтгэл зүйн хамаарлыг парасоциал (parasocia) гэнэ.

Өглөө бүр шинэ боломж ирдэгтэй адил шинэ техник, технологи “мэндэлж”, түүнтэй хөл зэрэгцэн алхах шаардлагыг биднээс “нэхэж” байгаа нь интернэтийн нөлөөлөл гэж боддог.

Дэлхий даяар технологийн салбар дахь ажилчидын жендерийн тэгш бус байдал анхаарал татаж буй бөгөөд технологийн салбарын топ 15 компанийн ажилчдын эмэгтэйчүүдийн эзлэх хувь ойролцоогоор ердөө 30% бол Европт энэ дүн 10% ч хүрдэггүй байна.

Хиймэл оюун, үүлэн тооцоолол, 5G, дата удирдлага зэрэг ойлголтууд цаасан дээрх онол биш, харин байгууллагын өрсөлдөх чадвар, ашиг орлого, хэрэглэгчийн туршлагыг тодорхойлогч хүчин зүйл болоод байгаа билээ. Иймд Монголын байгууллагууд ч хоцролгүйгээр дижитал шилжилтээ түргэсгэх хэрэгцээ шаардлага тулгараад буй. Тэгвэл байгууллагууд хэрхэн технологи болон техникийн шилжилт хийх боломжтой талаар "Нексмайнд" ХХК-ийн гүйцэтгэх захирал Б.Энхтүвшинтэй хийсэн ярилцлагыг хүргэж байна.

Хакертай хийсэн ярилцлага