Намрын налгар өдрүүд дуусч, найр наадмууд ч өндөрлөсөнтэй зэрэгцэн цасан бүрхүүл тосон угтаж байна. Өнгөрсөн өвлийг хүн бүр умартан, айлчлан ирж байгаа дахин нэг өвөлтэйгөө золгох нь энэ.

Цас орж эхлэхээр л санаа чилээсэн олон асуудал хөдөө, хотгүй хүүрнэж, “ӨВӨЛДӨӨ БЭЛЭН ҮҮ” гэж“шивнэх” шиг...

Эргэн сануулахад 2023-2024 онд сүүлийн 50 жилд тохиолдоогүй цасан бүрхүүл тогтож, 19 аймгийн 232 сумын 7.4 сая толгой мал хорогдож, нийгэм, эдийн засагт нэг их наяд 357 тэрбум төгрөгийн хохирол учирсан.

Сүүлийн 77 жилийн судалгаагаар өнтэй өвөлжсөн жил 55 хувь, зудтай зутарсан жил 45 хувийг эзэлж байгаа юм.

Тухайлбал:

1. 1999-2002 оны зудад 13 аймгийн 157 сум өртөж, 3.5 сая мал хорогдсон.
2. 2000-2001 оны зудад 20 аймгийн 192 сум өртөж 4.8 сая мал хорогдсон
3. 2001-2002 оны зудад долоон аймгийн 73 сум өртөж 2.9 сая толгой мал хорогдсон.
4. 2009-2010 оны зудад 9.7 сая толгой мал хорогдож, нийт 526 тэрбум төгрөгийн хохирол учирчээ.

Шинжлэх ухааны академийн газарзүй, геоэкологийн хүрээлэнгийн салбарын эрхлэгч, доктор М.Алтанбаганын “2023-2024 оны зудын нөхцөл байдал:Малын хорогдлын таамаглалын тооцоолол” сэдэвт илтгэлд дурдсанаар:

2000 оны зуднаар 22 мянга, 2009-2010 оны зуднаар 24 мянгаар тус тус малчин өрхийн тоо буурч, зудын дараах жилүүдэд буюу:

1. 2004 онд 82.000
2. 2010 онд 39.000
3. 2020 онд 39.000 иргэн хөдөө орон нутгаас Улаанбаатар хот руу шилжилт хөдөлгөөн хийлгэсэн байна.

Мөн зудад малаа алдсанаас болоод 30 жилийн дотор 728 мянган иргэн нийслэлд шилжин суурьшжээ. Энэ нь найман аймгийн хүн амын тоотой тэнцэж байна. Шилжин ирэгсэдийн дийлэнх нь залуу гэр бүл. Нийт шилжин ирж байгаа хүмүүсийн 25 хувь нь зудад малаа алдсанаас болж хот бараадсан. Ийм байдлаас болоод залуу малчдын тоо буурч байгааг албаныхан онцоллоо.

Боловсролын судалгааны хүрээлэнгээс 2023 оонд анх удаа хийсэн зуд болоход хөдөөгийн сургуулиуд хийгээд сурагчдад ямар бэрхшээл тулгардаг талаарх судалгаанаас харахад зудын нөхцөл байдлаас хамааран орон нутгийн сургуулиудын сургалт, хөгжлийн үйл ажиллагаанд мэдэгдэхүйц сөрөг үр дагавар бий болдог гэжээ.

Зудын үеэр хичээлээ ойлгохгүй, нөхөж чадахгүй гүйцэхгүй байх, сэтгэл санаа тогтворгүй болох, багшаасаа айж эмээх, багш нарын дэмжлэг туслалцаа сул байх, их ядрах зэрэг бэрхшээл үүссэн гэж судалгаанд дунд, ахлах ангийн сурагчид дурдсан байна.

Зудын улмаас үүсэх сөрөг үр дагавар нь аажимдаа малчин өрхийн амьжиргаа, сайн сайхан байдал цаашлаад нийгэм, эдийн засагт сөргөөр нөлөөлдөг. Тухайлбал, зуд болсноос хойш малчдын орлого багасах, өвчин хууч нь сэдрэх, архгаар өвчлөх, хүүхдээ сургууль завсардуулах зэрэг үр дагаврууд гарч эхэлдэг байна.

Улсын хэмжээнд 2025 оны аравдугаар сарын 6-ны өдрийн байдлаар 157.1 мянган тонн улаанбуудай, 81.7 мянган тонн төмс, 50.8 мянган тонн малын тэжээл хураан авсан байна. Эрчим хүчний салбарын өвөлжилтийн бэлтгэл 87 хувьтай байгаагаас төвийн бүсийн станцууд 626.9 мянган тонн нүүрс, 2519 тонн мазутын нөөцтэй байна. Түүнчлэн нийслэлд 500 борлуулалтын цэгт хагас коксон шахмал түлшийг нийлүүлж эхэлсэн бөгөөд 2025-2026 оны халаалтын улирлын турш нийт 306.000 тонн хагас коксон түлш импортлохоор төлөвлөжээ.

Энэ өвөл /2025-2026 оны/ отрын есөн бүс нутагт 13 аймгийн 26 сумын 213 малчин өрхийн 254.7 мянган тоо толгой мал өвөлжиж, хаваржих хүсэлт ирүүлсэн байна.

Тиймээс малын тоо толгойд бэлчээрийн даацад тохируулан барих, малаа эрүүлжүүлэх, худаг усныхаа тоог нэмэгдүүлэх, хашаа хороогоо дулаалах, өвс тэжээл, түлээ түлшээ сайн бэлтгэх зэрэгт анхаарч, өвөлдөө бэлэн байх шаардлагатайг цаг үеэ эргэн сануулж байна.

БНМАУ-ын Хөдөлмөрийн баатар, хоньчин Ц.Нямхайнямбуу “Зуд залхуу малчны гадаа л ирдэг” хэмээн хэлсэн байдаг. Эртнээс цаг агаарын мэдээ, мэдээллийг тэнгэрийн өнгөөр шинжиж, отор нүүдэл хийж, бэлтгэл, бэлэн байдлаа хангасаар ирсэн ч байгаль, цаг агаар, уур амьсгалын өөрчлөлтийн улмаас зудын тохиолдол нэмэгдэж, өвөлжилт, хаваржилтын нөхцөл байдлыг хүндрүүлсээр байна. Сөрөн тэсвэрлэх, дасан зохицох арга хэрэгслийг бий болгохыг дахин дахин сануулж байгаа нь хүн бүрийн үүрэг, хариуцлагын нэгэн шалгуур болж байна.