“Та чинь нутгаасаа гараад олон жил Улаанбаатарт амьдарч байгаа хүн. Нутгийнхаа давсыг хэрэглэсээр байдаг нь бахархмаар юм аа” гэхэд тэрээр инээмсэглэн, “Аймгийнхаа нуурын давсыг олон жил хэрэглэж байна. Сайхан шүү” хэмээн хариулсан юм.
Тэрбээр цааш нь, “Улаанбаатарт ирсний дараа савласан давс хэрэглэхэд амар санагддаг байсан. Харин нэг удаа давсны гарал үүслийн тухай нэвтрүүлэг үзээд хэрэглэж буй бүтээгдэхүүндээ илүү анхаарах болсон. Тэр үеэс нутгийнхаа давсыг дахин хэрэглэж эхэлсэн” гэв.
Мөн тэрээр, “Одоо хэрэглэж байгаа давс маань гарал үүсэл нь тодорхой учраас илүү итгэлтэй санагддаг. Гэр бүлдээ хэрэглэж байгаа болохоор чанар, аюулгүй байдал хамгийн чухал. Нутгийн үйлдвэр ийм бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэж байгаа нь бахархалтай” хэмээн онцолсон юм. “Импортын, гарал тодорхойгүй бүтээгдэхүүнээс илүү дотоодын бүтээгдэхүүн хэрэглэхийг бусдад ч зөвлөдөг. Цаашид борлуулалтаа өргөжүүлбэл хэрэглэгчдэд илүү хүртээмжтэй болох байх” хэмээн Б.Эрдэнэчимэг эгч ярилаа.
Энэ богинохон яриа надад Дэвтээр нуурын давс хэрхэн үйлдвэрлэгддэг, юугаараа хэрэглэгчдийн сонирхлыг татдаг болохыг илүү гүнзгий судлах сэдэл төрүүлэв. Ингээд өмнөх өдөр нь сургалтаас олж мэдсэн мэдлэгтээ тулгуурлан судалгаа, баримт цуглуулж эхэллээ.
“Эко”, “цэвэр”, “органик”, “ногоон” ойлголт маркетинг биш байж болох уу?
Судалгааны явцад “эко”, “цэвэр”, “органик”, “ногоон” гэх ойлголтууд нь зөвхөн маркетингийн түвшинд бус, бодит үнэт зүйл болон төлөвших боломжтойг ойлгов. Ингэснээр хэрэглэгчид бүтээгдэхүүнийг илүү итгэлтэйгээр сонгох нөхцөл бүрддэг ажээ. Завхан аймгийн хувьд санаатай төөрөгдүүлсэн сурталчилгаанаас илүүтэй мэдээллийн ил тод бус байдал, мөн органик, ногоон бүтээгдэхүүний талаарх ойлголтын дутагдал зонхилж байгааг мэргэжлийн байгууллага, салбарын төлөөллүүд онцолж байлаа.
Органик ба ногоон бүтээгдэхүүний ялгаа юу вэ?
Органик бүтээгдэхүүн гэдэг нь байгалийн цэвэр аргаар үйлдвэрлэсэн бүтээгдэхүүнийг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл химийн бордоо, пестицид ашиглаагүй, генийн өөрчлөлтгүй (GMO биш), байгалийн аргаар тарьж ургуулсан бөгөөд малын тэжээл, арчилгаа хүртэл тодорхой стандартын дагуу хийгддэг. Энэ нь “Хэрхэн үйлдвэрлэсэн бэ?” гэсэн ойлголтод төвлөрдөг.
Харин ногоон бүтээгдэхүүн нь байгальд ээлтэй, тогтвортой аргаар үйлдвэрлэгдсэнийг илэрхийлдэг илүү өргөн хүрээний ойлголт юм.
Тухайлбал, байгаль орчинд үзүүлэх сөрөг нөлөө багатай, эрчим хүч болон усны хэрэглээ хэмнэлттэй, дахин боловсруулах боломжтой, хүний эрүүл мэндэд аюулгүй байхыг хэлнэ. Өөрөөр хэлбэл “Байгальд ямар нөлөөтэй вэ?” гэдэгт анхаардаг. Гэвч бодит байдал дээр бүтээгдэхүүний түүхий эдийн гарал үүсэл, үйлдвэрлэлийн явц, шошго, сав баглаа боодлын талаарх мэдээлэл хэрэглэгчдэд бүрэн хүрдэггүй. Үүний улмаас “эко” гэсэн шошго зарим тохиолдолд зөвхөн маркетинг мэт ойлгогдох эрсдэл үүсэж байгааг Завхан аймгийн Стандарт, хэмжил зүйн хэлтсийн ахлах мэргэжилтэн Д.Тунгалагтуяа онцоллоо.
Иоджуулсан давс ба “ногоон шошго”
“Завхан баялаг” ХК-ийн иоджуулсан давс нь өдөр тутмын өргөн хэрэглээний бүтээгдэхүүн бөгөөд “Үндэсний тохирлын тэмдэг”, “Ногоон шошго” хэрэглэх эрхтэй бүтээгдэхүүн юм.
Гэвч тус бүтээгдэхүүний сав баглаа боодол байгальд ээлтэй биш байгаа нь “эко” ойлголттой бүрэн нийцэхгүй байгааг мэргэжилтнүүд онцолсон. Иймээс ногоон шошготой бүтээгдэхүүн үйлдвэрлэгчид сав баглаа боодлын асуудалд мөн анхаарах шаардлагатай ажээ.
Иоджуулсан давс нь энгийн давснаас ялгаатай нь иод агуулдгаараа онцлог. Иод нь хүний биед зайлшгүй шаардлагатай бичил элемент бөгөөд бамбай булчирхайн үйл ажиллагааг дэмжих, оюуны хөгжилд нөлөөлөх, иод дутлын эмгэгээс сэргийлэх ач холбогдолтой. Иймээс нийгмийн эрүүл мэндэд тустай бүтээгдэхүүнд тооцогддог.
Ногоон шошго авахын тулд бүтээгдэхүүн дараах шаардлагыг хангах ёстой. Үүнд:
•Үйлдвэрлэл нь байгальд хор нөлөө багатай байх
•Химийн бохирдол стандартын түвшинд байх
•Сав баглаа боодол нь байгальд ээлтэй байх
•Чанар, аюулгүй байдлын шаардлага хангасан байх
Өөрөөр хэлбэл, иоджуулсан давс ногоон шошго хэрэглэх эрхтэй байна гэдэг нь эрүүл мэндэд тустай, байгальд ээлтэй, чанартай, аюулгүй гэсэн үндсэн утгыг илэрхийлдэг гэж мэргэжилтнүүд тайлбарлаж байна.
“Дэвтээр” нуурын давсыг яаж иоджуулдаг вэ?
“Завхан баялаг” ХК-ийн технологич М.Алтанцэцэгийн ярьснаар, иоджуулсан давсны үйлдвэрлэл нь тодорхой стандарт, шат дараалсан технологийн дагуу явагддаг байна.
“Манай үйлдвэрт ирж буй түүхий эдийг эхлээд лабораторийн нарийвчилсан шинжилгээнд хамруулдаг. Давсны чийгийн агууламж, химийн найрлага, гаднын хольц зэрэг үзүүлэлтүүдийг шалгаж, шаардлага хангасан тохиолдолд үйлдвэрлэлд оруулдаг. Үүний дараа хатаах, шигших, механик болон гар аргаар үлдэгдэл хольцыг бүрэн цэвэрлэх зэрэг анхан шатны боловсруулалт хийдэг” хэмээн тэр тайлбарлав.
Дараагийн шатанд давсыг жигд ширхэгтэй болтол нунтаглах бөгөөд энэ нь иод жигд шингэх нөхцөлийг бүрдүүлдэг. “Иоджуулах процесс бол хамгийн чухал үе шат. Энэ үед иодын агууламжийг стандартын дагуу нарийн тохируулж, жигд холих шаардлагатай. Энэ шатанд алдаа гарвал бүтээгдэхүүний чанарт шууд нөлөөлнө” гэж тэр онцолсон юм.
Үйлдвэрлэлийн явцад бүх шатанд дотоод хяналт хийж, лабораторийн шинжилгээг тогтмол явуулдаг. Чийгшил, ширхэглэл, иодын агууламж, ариун цэвэр зэрэг үзүүлэлтийг байнга шалгаж, эцсийн бүтээгдэхүүн стандарт хангаж байгаа эсэхийг баталгаажуулдаг байна.
Сав баглаа боодлын хувьд одоогоор хүнсний зориулалтын стандарт савлагаа ашиглаж байгаа ч цаашид байгальд ээлтэй, дахин боловсруулах боломжтой савлагаанд үе шаттайгаар шилжих төлөвлөгөөтэй байгаагаа дурдав.
Стандарт, хөдөлмөрийн аюулгүй байдал, олборлолтын бодит байдал
“Завхан баялаг” ХК-ийн технологич М.Алтанцэцэг
Тус үйлдвэр нь MNS 5046:2019, MNS CAC 150:2007 стандартуудыг мөрддөг. /https://estandard.gov.mn/website/home.aspx/. Эдгээр стандарт нь хүнсний үйлдвэрлэлд ашиглах, нэмэлтээр хэрэглэх болон шууд худалдаалах давсанд хамаардаг ажээ. Давсыг хуурай, сэрүүн, гэрлээс хамгаалсан, үнэр шингээхгүй орчинд хадгалж, иодын чанарыг алдагдуулахгүйн тулд чийгнээс тусгаарладаг байна. Ажилчдын хөдөлмөрийн аюулгүй байдлыг хангаж хамгаалах хувцас, хэрэгслээр хангах, эрүүл мэндийн үзлэгт тогтмол хамруулах зэрэг арга хэмжээг хэрэгжүүлдэг.
Мөн ээлжийн байр, амрах нөхцөлийг бүрдүүлж, тогтвор суурьшлыг дэмждэг талаар технологич М.Алтанцэцэг дурдсан юм.
Түүхий эдийг Завхан аймгийн Сантмаргац сумын “Монгол хан” ХХК ил ордоос олборлодог. “Дэвтээр“ нуур нь магнийн давс ихээр агуулсан жижиг нуур юм.
Энэхүү ил ордыг орон нутгийнхан 50 гаруй жил ашиглаж байгаа бөгөөд, “Монгол хан” ХХК нь 30 гаруй жил олборлож уугуул нутгийн 30 гаруй хүнийг ажлын байраар хангаж байна.
Олборлолт нь байгалийн гадарга дээрх давсыг хураах уламжлалт хэлбэртэй. Хэдийгээр уламжлалт олборлолт боловч байгаль орчны үнэлгээ хийх, нөхөн сэргээлт хийх, төлбөр татвар төлөх зэрэг хуулийн үүргийг биелүүлэх ёстой. Тус компани нь техник эдийн засгийн үзүүлэлт, байгаль орчинд нөлөөлөх байдлын үнэлгээг хийлгэж байна.
Дэвтээр нуур нь улсын тусгай хамгаалалттай бүсэд хамаардаггүй ч усны сан бүхий газрын хамгаалалтын дэглэмд багтдаг тул холбогдох хуулийн дагуу усны төлбөрийг төлж байгаа гэж Завхан аймгийн Байгаль орчны газраас мэдээлсэн юм.
Ил тод байдал ба хэрэглэгчийн итгэл
Greenwashing буюу “ногоон дүр эсгэх” хандлагыг бууруулах хамгийн үр дүнтэй арга нь ил тод мэдээлэл юм. Лабораторийн шинжилгээ, хараат бус баталгаажуулалт, үйлдвэрлэлийн процессын нээлттэй байдал нь хэрэглэгчийн итгэлийг бэхжүүлдэг.
“Завхан баялаг” ХК-ийн жишээ нь стандарт мөрдөлт, эрүүл мэндэд эерэг нөлөө, дотоодын үйлдвэрлэлийг дэмжих зэрэг олон талын ач холбогдлыг харуулж байна. Гэвч сав баглаа боодол, мэдээллийн ойлгомжтой байдал цаашид сайжрах шаардлагатай хэвээр байгааг мэргэжилтнүүд онцлон дурдсан юм.
Давсны дотоодын үйлдвэрлэл ба хэрэглээ
“Хүнсний хувьсгал” үндэсний хөдөлгөөний мэдээлснээр, /https://hunsniihuvisgal.mn/post/108431/ Монгол Улс 2025 оны байдлаар давсны хэрэгцээнийхээ 20 гаруй хувийг дотооддоо хангаж байгаа бөгөөд 60–80 хувьд хүргэх боломжтой гэж үзэж байна. Гэсэн ч 80–90 хувийг импортоор хангаж байгаагийн ихэнх нь БНХАУ-аас нийлүүлэгддэг аж. Харин Завхан аймаг хүн амынхаа 95 хувийг дотоодын иоджуулсан давсаар хангаж байгаа нь онцлог үзүүлэлт юм. /https://zavkhan.nso.mn/
“Нутгийнхаа давсыг мэддэг учраас хэрэглэдэг”
Алдархаан сумын малчин С.Суут, “Багаасаа нутгийнхаа байгалийн давсыг үе дамжин хэрэглэж ирсэн. Одоо иоджуулж, савласан нь хэрэглэхэд илүү тохиромжтой болсон. Эрүүл мэндэд тустай гэж ойлгодог” хэмээн хэлэв. Мөн тэрээр, “Давсыг хэтрүүлэн хэрэглэвэл сөрөг нөлөөтэй тул тааруулж хэрэглэхийг хичээдэг. Гэхдээ ямар бүтээгдэхүүн хэрэглэж байгаагаа мэддэг байх нь чухал” гэж нэмж хэлсэн юм. Малчдын хувьд давсыг зөвхөн хүнсэнд бус, мал аж ахуйд ашиглах нь түгээмэл бөгөөд байгалийн гаралтай тул илүү итгэлтэй хэрэглэдэг гэж онцоллоо.
Маркетинг ба шинжлэх ухааны баталгаа
Эдгээр жишээнээс харахад хэрэглэгчид бүтээгдэхүүний гарал үүсэл, ил тод мэдээлэлд тулгуурлан сонголт хийх хандлага нэмэгдэж байна. Өнөөдөр тэд зөвхөн үнэ, сав баглаа боодлыг бус “хаанаас, хэрхэн, ямар нөхцөлд үйлдвэрлэсэн бэ?” гэдгийг илүү сонирхох болжээ.
Мэргэжилтнүүдийн үзэж буйгаар greenwashing-ийг бууруулах хамгийн үр дүнтэй арга нь “ил тод байдал бөгөөд үүнд лабораторийн баталгаажуулалт, ойлгомжтой мэдээлэл, хараат бус хяналт чухал байр суурь эзэлнэ” гэсэн юм.
Ил тод байдалд тулгуурласан “эко” ойлголтын ирээдүй
“Эко” гэдэг ойлголт зөвхөн “сурталчилгааны үг биш”, харин “бодит мэдээлэл, хариуцлагатай үйлдвэрлэл” дээр тогтдог байх ёстой гэдэг нь улам тодорхой болж байна. Өөрөөр хэлбэл, хэрэглэгчийн итгэлийг үгээр бус, хийж байгаа ажил, ил тод баримтаар баталгаажуулах шаардлага зах зээлд хүчтэй тавигдаж эхэлжээ. Бизнес эрхлэгчид хэрэглэгчийн итгэлийг олж авахын тулд илүү нээлттэй, хариуцлагатай байх хэрэгтэй болж байна.
Нөгөө талаас хэрэглэгчид ч өөрсдөө мэдээлэлд тулгуурлан сонголт хийснээр зах зээлийн чиг хандлагад бодит нөлөө үзүүлэх боломжтой болжээ. Ингэснээр “эко” гэдэг нэршил зөвхөн гоё сонсогдох үг биш, итгэл даах ойлголт болж хөгжих нөхцөл бүрдэх юм.
Нийтлэл бичсэн: Б.Mягмарсүрэн
